VÌ SAO NHIỀU GIÁO VIÊN PIANO VẪN NGẠI DẠY ỨNG TÁC?

Một trong những nguyên nhân khiến giáo viên Piano ngại dạy ứng tác ngẫu hứng (Improvisation), đó là ngay cả chính họ cũng không đủ tự tin để nói rằng họ có thể ứng tác.

Ngay cả mình cũng vậy. Lần đầu tiên lên sân khấu chơi với học sinh, mình đã run chết khiếp. Đó là một bản song tấu không có sheet nhạc, và mình bắt buộc phải hoàn toàn ứng tác tất cả những gì mình sẽ chơi. Rất may mắn, trong buổi tối hôm đó, mọi thứ đã diễn ra mượt mà theo đúng dòng chảy của âm nhạc.

Nhiều năm lặn lội đi dạy, mình bắt đầu nhận ra rằng Ứng tác là thứ thể hiện rõ nhất cách một người giáo viên hiểu về âm nhạc, không chỉ ở gốc độ lý thuyết mà còn là thực hành.

Nhưng vì sao vẫn chưa có nhiều giáo viên dám bước vào lĩnh vực này?

1.

Chúng ta đã rơi vào một trạng thái thoải mái quá lâu với những giáo trình quen thuộc.

Giáo trình rất cần thiết – một cuốn sách tốt sẽ cho người học và người dạy một lộ trình rõ ràng để đi theo.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: Khi chúng ta ở quá lâu trong vùng an toàn này, rất dễ để việc dạy học chỉ còn xoay quanh câu chuyện “Học sinh đã chơi được bài này chưa?”, “Học sinh có học thuộc bài chưa? ”, “Học sinh đã đánh trơn tru chưa?”…

Và rồi, một cách rất âm thầm, có những điều quan trọng hơn lại bị đặt xuống phía sau: Đó là “tính nhạc” của các em không còn được quan tâm phát triển nữa.

Như tinh thần mà Neuhaus nhiều lần nhấn mạnh trong The Art of Piano Playing: trước khi âm nhạc đi ra đầu ngón tay, nó cần được hình thành trong trí tưởng tượng, trong tai nghe bên trong, và trong sự hiểu biết thật sự của người chơi. (Chương I – “The Artistic Image of a Musical Composition” )

Nếu trong suốt quá trình học, các em chỉ được hướng dẫn để tái hiện thật tốt những gì đã viết sẵn, thì dần dần các em sẽ quen với việc đi tìm “đáp án đúng” thay vì học cách lắng nghe, cảm nhận và phản ứng bằng chính đôi tai và trái tim của mình.

2.

Chúng ta đã tự an ủi bản thân rằng ứng tác chỉ dành cho những người chơi nhạc Jazz.

Nhưng nếu nghĩ như vậy thì có lẽ chúng ta đã vô tình thu hẹp ứng tác vào một chiếc khung quá hạn hẹp. Ứng tác không chỉ là Jazz.

Ứng tác, ở mức độ sâu sắc nhất là khả năng phản ứng với âm nhạc ngay trong khoảnh khắc hiện tại. Là khi một đứa trẻ có thể tự tạo ra một câu nhạc ngắn từ 3 nốt. Là khi học sinh biết thay đổi tiết tấu của một giai điệu quen thuộc. Là khi các em dám thêm một phần mở đầu rất đơn sơ trước bài mình chuẩn bị chơi. Là khi âm nhạc không còn chỉ đi theo một con đường duy nhất đã được viết sẵn.

Nói cách khác, ứng tác không phải là đặc quyền của những người học chuyên ngành Jazz. Nó thể hiện rất rõ cách một người chơi nhạc hiểu những gì họ đang chơi đến mức nào. Đó không còn là vấn đề về thao tác nữa, nhưng đó là tâm trí của họ, thính giác của họ, cơ thể của họ…tất cả mọi thứ đều phải “làm việc” để tạo ra âm nhạc ngay lập tức.

Chỉ là càng học lâu, càng quen với khuôn mẫu, thì chúng ta càng sợ cái cảm giác không có sẵn đáp án ngay trước mặt

3.

Chúng ta, vô tình (hay cố tình) đã không còn tự nhắc bản thân: Con người học chơi nhạc, cuối cùng, là để biểu đạt những tâm tư tình cảm bên trong họ.

Âm nhạc vốn không sinh ra chỉ để được tái hiện một cách chính xác. Như Chopin cũng đã từng căn dặn học sinh của mình: “Put all your soul into it, play the way you feel!” — hãy đặt cả tâm hồn mình vào đó, hãy chơi theo cách mình thực sự cảm thấy.

Âm nhạc còn sinh ra để con người có thể để giao tiếp, chia sẻ thông điệp của họ với mọi người.

Và vì vậy, sự sáng tạo của người nghệ sỹ không nên bị xem như một phần phụ. Đó cũng không phải là phần thưởng dành cho những ai học giỏi hơn, và càn không phải một kỹ năng “nice to have”.

Theo mình, chính quá trình trải nghiệm, thử nghiệm, nghe, sai, sửa, khám phá, rồi lại tiếp tục tìm kiếm… mới là hành trình đáng giá để mỗi người học Piano trưởng thành với âm nhạc qua năm tháng.

Khi một học sinh được tự tạo ra điều gì đó của riêng mình, dù rất nhỏ thôi, thì lúc đó mối liên hệ giữa em và âm nhạc bắt đầu thay đổi. Âm nhạc không còn là bài tập giáo viên giao xuống. Nó trở thành một thế giới để em bước vào, để em nói lên điều gì đó của mình.

Và có lẽ, đó mới là món quà đẹp nhất mà việc học nhạc có thể mang lại.

Kết.

Cách đây vài hôm, đã có một buổi Workshop chia sẻ về cách đưa ứng tác vào trong tiết dạy Piano của Piano Adventures Việt Nam. Với sự tham gia của hơn 200 giáo viên, cả online lẫn offline, mình biết rằng đây là một tín hiệu rất đáng mừng đối với giáo dục âm nhạc tại Việt Nam.

Bởi vì điều đó cho thấy ngày càng có nhiều giáo viên bắt đầu quan tâm đến một câu hỏi rất quan trọng: làm sao để giờ học Piano không chỉ dừng lại ở việc dạy học sinh chơi đúng, mà còn giúp các em thực sự được sống trong âm nhạc, được nghe, được cảm, được sáng tạo, và được biểu đạt chính mình bằng âm nhạc.

Có thể chúng ta chưa thật sự tự tin ngay lập tức. Có thể nhiều giáo viên vẫn còn ngại, còn sợ, còn cảm thấy bản thân chưa đủ giỏi để dạy ứng tác. Nhưng có lẽ điều quan trọng không phải là phải biết thật nhiều rồi mới bắt đầu.

Điều quan trọng là chúng ta có dám bắt đầu bước tới để mở ra một cánh cửa cho học sinh và cho cả chính chúng ta được thay đổi hay không?

Có lẽ mỗi chúng ta đều phải tự trả lời.